Nowy numer 16/2018 Archiwum

…wierzę, ufam, miłuję

Jej prawość i odwaga były światłem dla wielu w czasie wojny, a i później, gdy poznała prawdziwe oblicze nowych rządów w Polsce. Ukazała się właśnie pierwsza powieść biograficzna o Zofii Kossak-Szczuckiej.

Zofia Kossak-Szczucka pisała 24 czerwca 1966 roku do sekretarza Komitetu Nagród Państwowych prof. Witolda Nowackiego: „...zetknęłam się osobiście, bezpośrednio, z faktami, które rozwiały żywione przeze mnie poprzednio przekonanie, że konflikt pomiędzy Kościołem a Państwem wygasa. Udowodniły one, że jest wręcz przeciwnie”. W ten sposób argumentowała swoją odmowę przyjęcia z okazji święta 22 lipca Nagrody Państwowej I stopnia „za wybitne osiągnięcia w dziedzinie powieści historycznej”. Pisarka uznała, że nie może przyjąć nagrody od władz, które nie tylko zakłócają przebieg obchodów Milenium Chrztu Polski, ale znieważają kult Matki Bożej. Zaledwie kilka dni wcześniej, 20 czerwca, pod Liksajnami na Warmii MO aresztowała peregrynującą po kraju kopię obrazu Matki Bożej Częstochowskiej. Nie trzeba podkreślać, jakim uwiarygodnieniem w tej sytuacji dla peerelowskiej władzy byłoby odebranie nagrody przez cenioną katolicką pisarkę, a jakim afrontem było odmówienie jej przyjęcia. „Oby taką postawę wykazali również inni katolicy, których kusi się nagrodami czy orderami” – pisał do Szczuckiej biskup katowicki Herbert Bednorz, nie przypuszczając nawet, jak wysoką nagrodą pieniężną kusiła władza. Wystarczyłaby ona na odbudowę spalonego w czasie wojny dworku Kossaków w Górkach Wielkich, co było niespełnionym marzeniem pisarki. Kopię listu Kossak-Szczuckiej do władz prymas Stefan Wyszyński odczytał na posiedzeniu episkopatu, księża wieszali w gablotach kościołów, w kazaniach stawiali pisarkę za wzór postawy katolickiej. Ona natomiast niebawem miała się przekonać, że SB coraz uważniej jej się przygląda.

Bóg i ojczyzna to nie hasła

Tę historię, która pokazuje prawość i siłę charakteru pisarki, opisała Joanna Jurgała-Jureczka w wydanej właśnie książce „Zofia Kossak”.

Nie jest to typowa biografia, ale jak dobrze oddaje podtytuł: powieść biograficzna. Napisana lekko, jest jakby muśnięciem po niezwykłym życiorysie pisarki, zostawiającym jednak niedosyt. Ale jednocześnie trudno nie zauważyć rzeczy najważniejszej: taka książka w ogóle powstała. Zofia Kossak-Szczucka, pisarka niegdyś niezwykle popularna i płodna, która wydała kilkadziesiąt powieści historycznych, a jej warsztat pisarski może być nadal wzorem dla parających się tego typu literaturą, nie miała dotąd biografii. Tymczasem jej życie było nadzwyczaj bogate. Pochodziła z rodu malarzy i artystów. Urodzona w roku 1889, była wnuczką Juliusza Kossaka, bratanicą Wojciecha, stryjeczną siostrą Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i Magdaleny Samozwaniec. Dorastała na Lubelszczyźnie i na Wołyniu, gdzie ojciec – z marnym powodzeniem – dzierżawił majątki, studiowała sztukę w Warszawie i Genewie. Na Wołyniu, już jako mężatka i matka dwóch synów, przeżyła rewolucję 1917 roku, co później opisała w debiutanckiej powieści „Pożoga”. Po śmierci pierwszego męża Stefana Szczuckiego wyszła za mąż za oficera Zygmunta Szatkowskiego, który pod koniec życia pisarki stał się współautorem jej książek. Mieszkali w Górkach Wielkich koło Skoczowa. Tu urodziła dwoje dzieci: Witolda i Annę, ale tu zmarł też jej pierworodny Julian Szczucki, a drugi syn Tadeusz zginął w czasie wojny w Auschwitz. Kossak-Szczucka swoje największe powieści historyczne, z czterotomowym dziełem „Krzyżowcy”, napisała przed wojną.

Była znana, ceniona, nagradzana. Ale jej aktywność nie zamykała się w świecie żony, matki, pisarki. Była silnie zaangażowana w losy ojczyzny w czasach dla niej najtrudniejszych. W okresie wojny działała w podziemiu, dając przykład najwyższej odwagi, heroizmu i chrześcijańskiej miłości. Władysław Bartoszewski, który w latach 1942–1943 pełnił rolę jej sekretarza, mówił, że gdyby jej nie spotkał, nie byłby tym samym człowiekiem. „Zetknięcie z Zofią Kossak (...) przekonało mnie, że mam do czynienia z człowiekiem, dla którego Bóg i ojczyzna to nie są hasła, to jest treść codziennego postępowania, choć tych haseł nie używała. (...) W wielkim stopniu dzięki niej wybierałem pewne drogi i podejmowałem pewne decyzje” – mówił kilka lat temu.

Kto nie potępia – ten przyzwala

To ona w sierpniu 1942 roku była autorką słynnego „Protestu”, sygnowanego przez podziemny Front Odrodzenia Polski, którego była przewodniczącą, a rozprowadzonego w 5000 ulotek i plakatów. W płomiennych słowach apelowała o pomoc dla Żydów, których eksterminacja przebiegała na oczach milczącego świata. „Świat patrzy na tę zbrodnię, straszliwszą niż wszystko, co widziały dzieje – i milczy. (...) Nie zabierają głosu Anglia ani Ameryka, milczy nawet wpływowe międzynarodowe żydostwo, tak dawniej wyczulone na każdą krzywdę swoich. Milczą i Polacy. (...) Ginący Żydzi otoczeni są przez samych umywających ręce Piłatów. (...) Tego milczenia dłużej tolerować nie można. (...) Jest ono nikczemne. Wobec zbrodni nie wolno pozostawać biernym. Kto milczy w obliczu mordu – staje się wspólnikiem mordercy. Kto nie potępia – ten przyzwala”. Kossak-Szczucka, która przed wojną krytykowała żydowski wpływ na życie gospodarcze Polski, teraz pisała: „Uczucia nasze względem Żydów nie uległy zmianie. Nie przestajemy uważać ich za politycznych, gospodarczych i ideowych wrogów Polski. Co więcej, zdajemy sobie sprawę z tego, iż nienawidzą nas oni więcej niż Niemców, że czynią nas odpowiedzialnymi za swoje nieszczęście. Dlaczego, na jakiej podstawie – to pozostanie tajemnicą duszy żydowskiej, niemniej jest faktem nieustannie potwierdzanym. Świadomość tych uczuć jednak nie zwalnia nas z obowiązku potępienia zbrodni. Nie chcemy być Piłatami”.

« 1 2 »
oceń artykuł

Zobacz także

  • DNA
    31.03.2014 22:40
    Kiedy się pisze recenzję, to wypadałoby dobrze zdokumentować temat i chociażby sprawdzić stan opracowań w tej sprawie i chociazby wspomnieć, że to nie pierwsza biografia Zofii Kossak, bo w 1999 wydawnictwo Von Borowiecki wydało bardzo interesującą i dobrze opracowaną pracę Mirosławy Pałaszewskiej p.t."Zofia Kossak". Ale widocznie pani Czaczkowska nie miała na to czasu, by zbadać tzw. stan badań na temat życia i twórczości Autorki "Pożogi", a to jest poważne uchybienie i źle świadczy o Autorce artykułu.
    doceń 0

Zapisane na później

Pobieranie listy

Reklama